سفر اردوغان به عربستان سعودی و مصر؛ ورود به مرحله‌ای تازه در معماری امنیت منطقه‌ای
جایگاه ترکیه به‌عنوان بازیگری که هم‌زمان با حماس ارتباط دارد، در روندهای آتش‌بس نقش ایفا می‌کند و در پرونده‌هایی مانند جنگ روسیه و اوکراین، سوریه و لیبی تجربه ایجاد توازن داشته، موقعیتی متمایز به آن بخشیده است.
عصرترکیه -سفر رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، به عربستان سعودی و مصر که در روزهای ۳ و ۴ فوریه انجام می‌شود، به‌عنوان نخستین دیدارهای رسمی آنکارا با این دو کشور در سال ۲۰۲۶، نشانه ورود روابط دوجانبه به مرحله‌ای فراتر از عادی‌سازی ارزیابی می‌شود. به نوشته دکتر محمد راکیب‌اوغلو، عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی و روابط بین‌الملل دانشگاه ماردین آرتقلو، این سفرها بیانگر گذار از ترمیم روابط به سمت تثبیت و جست‌وجوی همکاری راهبردی است.
در این تحلیل که برای بخش تحلیل خبرگزاری آناتولی نوشته شده، تأکید شده است که طی چهار سال گذشته، روند عادی‌سازی در روابط آنکارا–ریاض و آنکارا–قاهره تا حد زیادی تکمیل و تماس‌های سیاسی در چارچوبی نهادی تثبیت شده بود. اکنون اما، سفرهای اردوغان نشان می‌دهد روابط وارد مرحله‌ای تازه شده که در آن، همکاری‌های راهبردی و همگرایی امنیتی در اولویت قرار گرفته است. برگزاری هم‌زمان نشست‌های اقتصادی و مجامع تجاری نیز به‌عنوان پشتوانه اقتصادی این مرحله جدید مورد توجه قرار گرفته است.
در بخش دیگری از این تحلیل آمده است که جنگ جاری در غزه و گسترش دامنه تهدیدات ناشی از سیاست‌های اسرائیل، عامل اصلی شکل‌دهنده به پس‌زمینه این سفرهاست. به باور نویسنده، اقدامات اسرائیل دیگر صرفاً در چارچوب مسئله فلسطین قابل ارزیابی نیست و به تهدیدی علیه کل معماری امنیت منطقه تبدیل شده است. مصر به‌طور مستقیم از مسیر رفح با فشار امنیتی مواجه است و عربستان سعودی و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس نیز گسترش درگیری‌ها را سناریویی جدی تلقی می‌کنند.
در این میان، جایگاه ترکیه به‌عنوان بازیگری که هم‌زمان با حماس ارتباط دارد، در روندهای آتش‌بس نقش ایفا می‌کند و در پرونده‌هایی مانند جنگ روسیه و اوکراین، سوریه و لیبی تجربه ایجاد توازن داشته، موقعیتی متمایز به آن بخشیده است. آنکارا نه‌تنها در سطح گفتمانی، بلکه از نظر ابتکارهای دیپلماتیک نیز به‌عنوان بازیگری راه‌حل‌محور دیده می‌شود.
تحلیل یادشده همچنین به تردید فزاینده متحدان آمریکا نسبت به تضمین‌های امنیتی واشنگتن اشاره می‌کند و می‌نویسد این وضعیت، ریاض و قاهره را به سمت تنوع‌بخشی به روابط جهانی و هم‌زمان، تعمیق همکاری منطقه‌ای با بازیگرانی مانند ترکیه سوق داده است. در نتیجه، امنیت در خاورمیانه دیگر کالایی نیست که از سوی بازیگران خارجی تأمین شود، بلکه به ظرفیتی تبدیل شده که باید به‌صورت جمعی توسط کشورهای منطقه تولید و مدیریت شود.
به نوشته دکتر راکیب‌اوغلو، نقش برجسته ترکیه صرفاً به توان نظامی آن محدود نیست، بلکه توان میانجی‌گری، تجربه مدیریت بحران و قابلیت گفت‌وگو با بازیگران مختلف، آنکارا را به شریک تولیدکننده امنیت در کنار عربستان سعودی و مصر تبدیل کرده است. از این منظر، سفرهای اردوغان نه یک نزدیکی مقطعی، بلکه بازتاب تلاش مشترک کشورهای منطقه برای تعریف و مدیریت جمعی امنیت است.
در ادامه این تحلیل آمده است که پس از سال ۲۰۲۱، روابط ترکیه با عربستان سعودی و مصر اکنون وارد مرحله‌ای می‌شود که در آن، همکاری‌های فراگیر، انعطاف‌پذیر و غیر انحصاری برای حل مسائل منطقه‌ای در دستور کار قرار دارد. ابتکارهایی مانند محور ترکیه–عربستان سعودی–پاکستان نیز نه به‌عنوان یک پیمان نظامی کلاسیک، بلکه در قالب سازوکار مشورت امنیتی، همکاری صنایع دفاعی و هماهنگی سیاسی ارزیابی می‌شود. پیوستن احتمالی مصر به چنین چارچوبی می‌تواند از شرق مدیترانه تا دریای سرخ، ظرفیت ایجاد توازن را افزایش دهد.
این رویکرد، به گفته نویسنده، به‌معنای شکل‌گیری یک بلوک ضدایرانی نیست، بلکه بخشی از سیاست توزیع ریسک، حفظ روند عادی‌سازی با ایران و افزایش استقلال در سیاست خارجی محسوب می‌شود. پیشرفت‌های ترکیه در صنایع دفاعی، به‌ویژه در حوزه پهپادها، نیز زمینه‌ای عملی برای همکاری و کاهش وابستگی خارجی این کشورها فراهم کرده است.
در بخش پایانی تحلیل تأکید شده است که سفرهای اردوغان به ریاض و قاهره با رویکرد حل مسائل منطقه توسط کشورهای منطقه هم‌راستا است؛ رویکردی که آنکارا در سال‌های اخیر به‌طور سیستماتیک از آن دفاع کرده است. موضوعاتی مانند بازسازی غزه، بازگشت سوریه به نظام منطقه‌ای و جهانی، و تلاش برای پایان دادن به جنگ سودان، از جمله پرونده‌هایی هستند که این چارچوب جدید می‌تواند در آن‌ها نقش‌آفرین باشد. برگزاری نشست‌های اقتصادی در جریان این سفرها نیز به‌عنوان گامی راهبردی برای تثبیت سیاسی و اقتصادی این همگرایی ارزیابی شده است.
در جمع‌بندی این تحلیل آمده است که سفرهای رئیس‌جمهور ترکیه به عربستان سعودی و مصر، فراتر از تماس‌های دیپلماتیک معمول، بخشی از شکل‌گیری معماری جدیدی در منطقه است که بر مالکیت منطقه‌ای، کاهش وابستگی به بازیگران خارجی و همکاری چندلایه میان کشورهای خاورمیانه استوار است. این روند، جایگاه ترکیه را به‌عنوان بازیگری متوازن‌کننده و شریک امنیتی در محور خلیج فارس و شرق مدیترانه تقویت می‌کند.